STRONA STARTOWA O PRZEDSZKOLU GALERIA KĄCIK RODZICA KONTAKT




Od 1 grudnia 2017 roku
odwiedziło nas: osób.
Dziękujemy. Zapraszam ponownie.



Charakterystyka właściwości mowy dziecka w wieku przedszkolnym.

  WSTĘP

Tematem niniejszej pracy jest rozwój mowy dziecka w wieku przedszkolnym. Nie ulega wątpliwości, iż właśnie w tym okresie życia, rozwój mowy jest najintensywniejszy i trwa do 6-7 roku życia. Potem jest ona jedynie coraz bardziej wzbogacana, szlifowana i doskonalona. Fundamentem zaś i podłożem są pierwsze cztery lata życia, a zwłaszcza od 3 do 6 roku. W związku z tym właśnie, na tym etapie skoncentrujemy naszą uwagę.
Mowa stanowi najbardziej efektywny sposób komunikowania się z innymi ludźmi i ma ogromne znaczenie dla dalszego rozwoju dziecka oraz dla jego psychicznego i społecznego przystosowania.
Temat rozwoju mowy jest ciągle aktualny, a jego znajomość z pewnością ułatwia pracę z dziećmi, tak w wychowaniu domowym, jak i w przedszkolnym, by lepiej zrozumieć wychowanków i przyjść im z pomocą.
Jeśli chcemy, aby nasza praca była skuteczna i przynosiła dobre owoce także w życiu samych dzieci, ważnym jest, abyśmy poznali ich możliwości i predyspozycje. Prawda jest, iż każde dziecko winno być traktowane indywidualnie, gdyż nawet dzieci w tym samym wieku różnią się między sobą i także w rozwoju mowy można dostrzec pewne różnice. Niemniej jednak, następujące po sobie etapy nie ulegają zmianie, dlatego słusznym jest, aby je poznać i wiedzieć, jaki poziom rozwoju mowy przypada na dany wiek, a w przypadku dysharmonii, rozpoznać pierwsze jego symptomy. Znajomość tego, co wskazuje na normalny rozwój mowy jest rzeczą istotną. Bez wiedzy o tym, kiedy i w jakich granicach tolerancji czasowej pojawiają się w mowie przeciętnego dziecka poszczególne głoski, nie można sensownie ingerować w rozwój mowy dziecka. W przeciwnym razie, zamiast pomóc, możemy zaszkodzić, bądź to wymagając od niego tego, czemu jeszcze sprostać nie potrafi bądź też zaniedbując rozwój mowy, lekceważąc czy też przeoczając niepokojące sygnały. Tak więc, istnieje niebezpieczeństwo stawiania zbyt wygórowanych wymagań, które zamiast pomóc, mogą zniechęcić i przyczynić się do zahamowania rozwoju, bądź tez zbyt niskich – które nie pozwolą na wzrastanie tkwiącego w dziecku potencjału.

 

ROZWÓJ MOWY

1. Pojęcie i rola mowy

Jednym z aspektów rozwoju psychicznego dziecka jest mowa. Sam termin „mowa” może określać język czyli społecznie wypracowany system znaków i reguł operowania nimi, będący środkiem porozumiewania się z ludźmi. Każdy ze znaków mowy, ma określone znaczenie, które w porozumiewaniu się reprezentuje spostrzegane lub pomyślane przedmioty, zjawiska, klasy rzeczy i stosunki. Język jest najdoskonalszym wytworem człowieka, albowiem tylko za jego pomocą możemy wyartykułować całą naszą świadomość i naszą tożsamość. Jest on systemem dźwięków znaczących i wyrażających. Można powiedzieć, że mowa – wypowiedź, śpiew jest realizacją języka .
Mowa ma także drugie znaczenie i dotyczy zachowania poszczególnych jednostek, które dokonują złożonych czynności, związanych z nadawaniem i odbieraniem przekazów językowych. Odnosi się to do mowy ustnej, aktualizowanej w postaci dźwięków artykułowanych oraz do mowy pisanej, realizowanej za pomocą znaków graficznych.
Mowa jest właściwa tylko ludziom, dlatego też jest zjawiskiem społecznym i jako taka powstała oraz rozwijała się w związku ze społecznymi warunkami życia ludzi. Język i mowa odzwierciedlają zewnętrzny i wewnętrzny świat człowieka. Za pośrednictwem mowy, rodzice i wychowawcy regulują postępowanie dziecka, co ułatwia i ukierunkowuje jego rozwój społeczny.
Mowa pełni także rolę poznawczą: umożliwia słowne sterowanie spostrzeżeniami i wyobrażeniami, co uaktywnia uwagę dowolna, towarzyszy wszelkim czynnościom, modyfikując je i utrwalając w pamięci. Mowa pomaga dziecku także w ujawnianiu własnych uczuć, myśli i przeżyć, a więc pełni również rolę ekspresyjną. Pozwala dziecku znacznie skuteczniej oddziaływać na otoczenie i bezpośrednio ujawniać rodzicom powody nie tylko płaczu, ale złości czy smutku, upominać się o dowody przywiązania, walczyć o spełnianie życzeń, zachcianek itd. Mowa w najprostszy sposób umożliwia zdobywanie interesujących informacji.
Mowa jest podstawą tworzenia pojęć, a zatem staje się narzędziem myślenia. Jako, że mowa przekształca się w czynność wewnętrzną – myślenie, w działalności dziecka wpływa ona nie tylko na dalszy przebieg czynności, ale staje się podstawą całego procesu myślowego. Dzięki niej, przekształca się zmysłowe poznanie świata. Spostrzeganie przedmiotu określonego słowem, nabiera charakteru uogólnionego, gdyż słowo zawiera wyabstrahowane, najistotniejsze cechy przedmiotów i zjawisk. Można powiedzieć, iż istnieje ścisły, wzajemny związek między mową a myśleniem. Niepodważalny, szeroko uznany jest dziś fakt, że stan mowy wpływa również na stan pisma dziecka, a przebyte i aktualne wady wymowy mają ewidentny wpływ na pojawienie się trudności w pisaniu i czytaniu .
Jak wynika z powyższych spostrzeżeń, mowa wpływa na rozwój wszystkich procesów psychicznych i motorycznych dziecka. Pogłębia i porządkuje jego percepcję zmysłową, myślenie i poszerza treść przeżyć. Umożliwia dziecku lepsze pokierowanie własnym działaniem i stwarza możliwość lepszej orientacji w postępowaniu moralnym. Tak więc, rozwój mowy ma ogromne znaczenie dla całego rozwoju poznawczego dziecka w wieku przedszkolnym, a także w ogóle w życiu człowieka i nie można go w żaden sposób ominąć.

2. Etapy rozwoju mowy

Można powiedzieć, iż rozwój mowy rozpoczyna się od urodzenia. Według Leona Kaczmarka, możemy wyodrębnić cztery okresy:
a) okres melodii (0-1 r. ż.);
b) okres wyrazu (1-2 r. ż.);
c) okres zdania (2-3 r. ż.);
d) okres swoistej mowy dziecięcej (3-7 r. ż.) .

2.1. Okres melodii

Pierwszą forma porozumiewania się z innymi jest krzyk. Za jego pomocą, dziecko komunikuje swoje podstawowe potrzeby. W drugim, trzecim miesiącu życia, zaczyna wydawać takie dźwięki jak głużenie i gruchanie. Głużenie nie jest jeszcze mową, ale nieświadomym ćwiczeniem narządów artykulacyjnych. Można wyróżnić w nim samogłoski, spółgłoski, grupy samogłoskowe i spółgłoskowe. W okresie gruchania natomiast, dziecko przygotowuje się do wydawania podstawowych dźwięków mowy. W centralnym układzie nerwowym, powstają pierwsze skojarzenia między wydawanymi dźwiękami, a odpowiadającymi im ruchami aparatu artykulacyjnego.
Kolejnym etapem w tym okresie, jest gaworzenie. Dzięki nabywaniu takich cech jak spostrzegawczość i skupienie uwagi, dziecko naśladuje własne, przypadkowo wydane dźwięki oraz te, które zasłyszało w otoczeniu. W okresie gruchania i gaworzenia, zostają wytworzone pierwsze powiązania funkcjonalne między sferami: słuchową i kinestetyczno-ruchową mowy w obrębie kory, co umożliwia dziecku prawidłowe wybrzmiewanie fonemów i ich układów. Stopniowo, w mózgu zaczynają wytwarzać się skojarzenia między obrazem wzrokowym przedmiotu, a jego dźwiękowym odpowiednikiem. Dziecko rozumie wówczas mowę i wymawia nazwy przedmiotów o określonym znaczeniu.
Pod koniec pierwszego roku życia, dziecko wiele rozumie, spełnia proste polecenia i wymawia pierwsze wyrazy jak: mama, tata, baba .

2.2. Okres wyrazu

W tym okresie, dziecko używa już wszystkich samogłosek, prócz nosowych. Ze spółgłosek wymawia: p, b, m, t, d, n, k, ś, czasem ć. Pozostałe spółgłoski zastępuje innymi, o zbliżonym miejscu artykulacji, upraszcza grupy spółgłoskowe.

 

2.3. Okres zdania

W tym czasie, dziecko zaczyna budować pierwsze zdania. Pojawiają się także formy końcówek fleksyjnych, rzeczowniki i czasowniki. Między drugim a trzecim rokiem życia kształtują się funkcje kinetyczne w zakresie jamy ustnej i języka, potrzebne do wymowy głosek najniższego stopnia.
Dziecko zwykle wypowiada już głoski:
- wargowe: p, b, m oraz zmiękczone: pi, bi, mi;
- wargowo-zębowe: f, w, fi, wi;
- środkowo-językowe: ś, ź, ć, dzi, n, ki, gi;
- tylnojęzykowe: k, g;
- przedniojęzykowo - zębowe: t, d, n, w;
- przedniojęzykowo – dziąsłowe: l, li.
Pod koniec trzeciego roku życia, mogą pojawić się głoski: s, z, c, a nawet sz, ż, cz, dż. Wymawiane głoski nie zawsze pełnowartościowe, zastępowane są łatwiejszymi, wskutek małej sprawności narządów artykulacyjnych. Dziecko wie jak dana głoska powinna brzmieć, ale nie umie jej wypowiedzieć.

2.4. Okres swoistej mowy dziecięcej

Wraz z trzecim rokiem życia rozpoczyna się wiek przedszkolny, w którym mowa jako umiejętność zdobyta w poprzednim okresie bogaci się i doskonali pod względem treściowym i formalnym. Pokrótce omówimy teraz każdy z nich.

 

2.4.1. Rozwój mowy u dzieci trzyletnich

Rozwój mowy postępuje równolegle z rozwojem motoryki narządów artykulacyjnych: języka, warg, gardła, podniebienia, krtani i płuc. Narządy artykulacyjne są ćwiczone już od najmłodszych lat poprzez odruch ssania, połykania i żucia. W ten sposób, język przygotowuje się do wymowy głosek środkowojęzykowych, a wargi do dwuwargowych. Dziecko, w trzecim roku życia posiada niezwykle dużą umiejętność odtwarzania wszystkich elementów słowa. Winno wymawiać wszystkie samogłoski ustne nosowe (a, o, e, u, i, y, ą, ę) chociaż w mowie mogą występować jeszcze odstępstwa, np.: w postaci zmiany samogłosek a = o, e = a, i = y, co jest spowodowane niewykształcona sprawności narządów artykulacyjnych. U trzylatków mogą już pojawiać się głoski przedniojęzykowo – zębowe (s, z, c, dz), a czasem przedniojęzykowo – dziąsłowe (sz, ż, cz, dż) .
Dziecko umie już wypowiadać wiele głosek poprawnie, w izolacji pod dyktando, ale w mowie spontanicznej często zamienia je jeszcze na łatwiejsze pod względem artykulacyjnym. Charakterystyczną cechą mowy trzylatka jest zmiękczanie głosek (s, z, c, dz, sz, ż, cz, dż), które są często wymawiane jak (ś, ź, ć, dź); „r” może być wymawiane jak (j lub k); zamiast „f” pojawia się „ch” i odwrotnie. Grupy spółgłoskowe są uproszczone w nadgłosie i w śródgłosie wyrazów, brak wyraźnych końcówek w wyrazach. Teresa Bartkowska twierdzi, iż zaledwie 2,9 % dzieci trzyletnich mówi poprawnie pod względem dźwiękowym .
Dziecko trzyletnie dysponuje około 1000-1500 słów i stosuje w swych wypowiedziach wszystkie części mowy. Tworzy zdania pojedyncze, a pod koniec trzeciego roku życia pojawiają się zdania złożone, w których dziecko „jednym tchem” chce wypowiedzieć wiele treści, nie zawsze łącząc je logicznie np.: „Byłam w sklepie i mama też była, i Adaś, i pani sprzedawała buty, i przyszedł pan i kupił, i pojechałam z mamą autobusem” .

2.4.2. Rozwój mowy u dzieci czteroletnich

W wieku 3-4 lat ,kształtują się ruchy tylnej części języka i podniebienia miękkiego, konieczne do wymawiania takich głosek jak (k, g, ch) oraz ruchy końca języka ku zębom przy wymowie (s, z, c, dz) od ich miękkich odpowiedników i nie powinno już ich wymawiać jako (ś, ź, ć, dź). Pod koniec czwartego roku życia, pojawia się głoska „r”, choć jej pojawienie może się opóźnić. Opanowanie „r” jest dla dziecka tak wielkim sukcesem, że można spotkać się z jego nadużywaniem w wymawianiu takich słów jak np.: „rarka” zamiast „lalka”, „mreko” zamiast „mleko”. Około 4-5 roku życia pojawiają się głoski (sz, ź, cz, dż), chociaż mogą być wymawiane jak (s, z, c, dz lub ś, ż, ć, dź). Wyrazy zwykle są jeszcze poskracane, głoski poprzestawiane, grupy spółgłoskowe – uproszczone.
Mowa dziecka czteroletniego ma charakter sytuacyjny, wyraża przeżycia związane z konkretna sytuacją i osobami w niej uczestniczącymi. Dominuje tu słowo oparte na zmysłowym poznawaniu rzeczywistości i powiązane z działaniem dziecka. Jego mowa ma wtedy charakter emocjonalny, składa się z pojedynczych słów lub krótkich zdań wyrażających prośbę, zaciekawienie, rozczarowanie. Treść takich wypowiedzi staje się w pełni zrozumiała dopiero przy uwzględnieniu konkretnej sytuacji oraz pozawerbalnych sposobów porozumienia, czyli mimiki, pantomimiki, intonacji słów dziecka.
Mniej więcej w tym wieku, nasila się tendencja tworzenia przez dzieci własnych słów na określenie różnych rzeczy i zjawisk. Neologizmy te powstają na zasadzie analogii w stosunku do wyrazów znanych (przy niepoprawnym zastosowaniu reguł gramatycznych) i wynikają z nieznajomości wielu określeń potrzebnych dziecku do wyrażania myśli .
Czterolatek wzbogaca swój słownik o nazwy przedmiotów i zjawisk dostrzeganych w szerszym otoczeniu, a także przyswaja sobie wyrazy o bardziej abstrakcyjnym znaczeniu. Zasób słownika dzieci zależy od sposobu wyrażania się otoczenia. Przyswajają one sobie również wyrazy, których w pełni nie rozumieją i błędnie się nimi posługują.
Zasób przyswojonych słów służy dzieciom do budowania zdań. Dziecko, w drodze analizy i syntezy wyodrębnia i łączy poszczególne człony swojej myśli, a następnie wypowiada ją w zdaniu, stanowiącym sensowne połączenie wyrazów. Czterolatek zaczyna tworzyć zdania współrzędnie złożone przeciwstawnie, które pozwalają mu na pewne próby porządkowania przezywanych treści np.: „Ja nie śpię w przedszkolu, a drugie dzieci śpią, siedzę na dywaniku, czekam na mamusię, a oni leżą z drugiej strony na leżakach” .
Wraz ze wzbogaceniem słownictwa, dziecko doskonali opanowanie struktury gramatycznej języka, przyswaja wszystkie formy koniugacyjne i deklinacyjne, choć często popełnia tu błędy i niepoprawności. Największą trudność sprawia dziecku nieregularna odmiana rzeczowników. W wypowiedziach można spotkać się z takimi błędami jak: „Dam mojemu bratowi”, „Widziałem dużego piesa”. Często dają się zauważyć błędy przy odmianie również innych części mowy: czasowników, zaimków, a zwłaszcza liczebników np.: „te dwa dziewczynki”, „jestem rozebierany”.
Formy czasownikowe czterolatek przyswaja sobie w następującej kolejności: najpierw czas teraźniejszy, potem przeszły, a na koniec przyszły. Najpierw używa czasownika w trzeciej osobie, a gdy nastąpi wyodrębnienie siebie, własnego „ja” z otoczenia, posługuje się w swej mowie pierwszą osobą. Dziecko, stopniowo przyswaja sobie również przymiotniki, przysłówki i zaimki.

2.4.3. Rozwój mowy u dzieci pięcioletnich

Dziecko pięcioletnie porozumiewa się już z dorosłymi, chociaż pod względem dźwiękowym mowa nie jest jeszcze ukształtowana. W rozwoju dziecka kształtują się ruchy precyzyjne takie jak: uniesienie języka za dziąsła przy wymowie (sz, ż, cz, dż), wytworzenie szczeliny przy wymowie głosek przedniojęzykowo – zębowych oraz szybkie ruchy wibracyjne konieczne do wytworzenia "r„. Dzięki temu, głoski pojawiające się w czwartym roku życia (sz, ż, cz, dż) zaczynają się ustalać. Dziecko potrafi je poprawnie powtórzyć, choć w mowie potocznej może je jeszcze wymawiać jak: s, z, c, dz. Głoska „r” powinna już być wymawiana, ale często pojawia się w tym okresie, a niekiedy dopiero w wieku sześciu lat. Grupy spółgłoskowe są jeszcze upraszczane tak w nadgłosie wyrazu, jak i w śródgłosie. T. Bartkowska twierdzi, iż wśród pięciolatków 37% dzieci nie wymawia jeszcze prawidłowo głosek najtrudniejszych, jakimi są głoski przedniojęzykowo – dziąsłowe (sz, ż, cz, dż) .
U dzieci pięcioletnich występuje duże zainteresowanie funkcją słowa, szukania odpowiedniego wyrazu, nazwy przedmiotów, czynności. Niekiedy powstaje nawet swoiste słowotwórstwo, mające za podstawę etymologiczne powiązanie wyrazów. Słowo staje się coraz lepszym narzędziem analizy otaczającej rzeczywistości oraz wyrażenia stosunków między jej elementami.
Około piątego roku życia, dziecko zna wszystkie formy odmiany części mowy i potrafi poprawnie je zastosować. Operując prawidłowo coraz większą liczbą słów, tworzy zdania. Początkowo są to równoważniki zdań składające się z co najmniej dwóch rzeczowników, a nieco później krótkie zdania pojedyncze składające się z podmiotu i orzeczenia. Dziecko przechodzi w swojej mowie do zdań złożonych współrzędnie i podrzędnie.
Mowa pięciolatka ma charakter konkretno-wyobrażeniowy. Wybiega poza konkretna sytuację i działanie dziecka. Pięciolatek mówiąc o tym co było, lub co ma nastąpić, opiera się na wyobrażeniach związanych ze słowem. Mowa, w porównaniu z poprzednimi latami ma charakter bardziej uspołeczniony i komunikatywny. Jej forma obejmuje kilkuzdaniowe wypowiedzi i elementy opowiadania .

2.4.4. Rozwój mowy u dzieci sześcioletnich

W wieku sześciu lat, dziecko posiada już rozwinięty aparat artykulacyjny, a jego mowa pod względem dźwiękowym na ogół powinna być opanowana. Badania Teresy Bartkowskiej wykazują, iż w większości badanych przypadków, sześciolatki nie miały opanowanej wymowy głosek (sz, ż, cz, dź, r) i miały kłopoty z wymowa grup spółgłoskowych. Niemniej jednak sześciolatek posługuje się już swobodnie mowa potoczną używając wszystkich części mowy i złożonych form gramatycznych. Buduje zdania przy użyciu od pięciu do siedmiu słów z uwzględnieniem czasów i przypadków. Zdania złożone współrzędnie znacznie przeważają nad złożonymi podrzędnie, a do rzadkości należą zdania drugiego, trzeciego lub czwartego stopnia. Zwykle mało dba o prawidłowość swych wypowiedzi, bacząc jedynie na to, aby były zrozumiane właściwie przez słuchacza. Ewentualne korekty następują wówczas, gdy słuchacz nie zrozumiał kierowanej do niego wypowiedzi. W wieku sześciu lat utrzymuje się nasilona aktywność werbalna, która czasem przybiera formę gadatliwości .
Dzieci sześcioletnie, chcąc poznać i zrozumieć świat, zadają dużo pytań dotyczących przyczyn i związków między zjawiskami i przedmiotami. Możemy zaobserwować, iż dzieci, które w spontanicznej mowie posługują się pełnymi zdaniami podczas opisywania ilustracji mogą udzielać prymitywnych odpowiedzi, ograniczając się jedynie do wyliczania przedmiotów. Wypowiedzi dziecka są tym pełniejsze, im bardziej jest ono związane emocjonalnie z ich treścią. Zadanie nauczyciela polega na takim stawianiu problemu i pytania, aby dziecko zostało przez nie pobudzone do mówienia, a jednocześnie odczuło, iż w osobie uczestniczącej ma „aktywnego słuchacza”. Pomimo rozwiniętego aparatu artykulacyjnego u dziecka sześcioletniego, nie należy pomijać „gimnastyki logopedycznej” podnoszącej poziom i poszerzającej zakres sprawnościowy aparatu mowy.
W szóstym roku życia, w mowie dziecka pojawiają się początki logicznego uzasadniania sądów opartych na konkretnych doświadczeniach np.: „Jak nie podleje kwiatka, to on uschnie, bo nie będzie miał wody”. Pod koniec okresu przedszkolnego można zauważyć, iż dziecko posługuje się mową jedynie w fazie planowania czynności, a nie jak było wcześniej, podczas swojej aktywności. Mowa dziecka przekształca się w czynność wewnętrzną – myślenie służące kierowaniu własnym działaniem .

Wyżej przedstawione etapy rozwoju mowy, ukazują jej rozwój u dziecka z tak zwaną normą intelektualną, dziecka zdrowego i słyszącego. Istnieją jednak szczególne przypadki, kiedy pomimo istnienia optymalnych warunków, mowa rozwija się z pewnym opóźnieniem. Istnieją pewne skłonności dziedziczne do szybszego, bądź wolniejszego rozwoju mowy jak też mają miejsce różnorodne schorzenia, których przyczyny trudno jest zidentyfikować, a wnikliwa obserwacja i badania kliniczne są w stanie wskazać na etymologię występujących dysfunkcji mowy.

 



Copyright 2010 Miejskie Przedszkole Nr 9. All rights reserved. Created by VIPERCOM